Vergi İncelemesinde Mükellef Hakları

<div style="text-align: center;"><b><font size="2">VERGİ İNCELEMESİNDE MÜKELLEF HAKLARI</font></b></div>

<div>
<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"><b><font size="2">I- GİRİŞ</font></b></p>

<p align="JUSTIFY"><font size="2">Türk vergi sisteminde elde edilen gelir ya da kazancın mükellef tarafından beyanı esası geçerlidir. Kaynakta kesilen vergiler dışında, mükellefin beyan ettiği matrah esas alınarak vergi tarh ve tahakkuk eder. Bu noktada mükellef beyanının doğruluğunun denetlenmesi gerekliliği ortaya çıkar. Vergi Usul Kanunu&rsquo;nun 134&rsquo;üncü maddesinde, vergi incelemesinde maksadın, ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu araştırmak, tespit etmek ve sağlamak olduğu belirtilmiştir. Ülkemizde vergi incelemesi vergi müfettişleri, vergi müfettiş yardımcıları, ilin en büyük mal memuru veya vergi dairesi müdürleri tarafından yapılır. Makalemizde; yürütülen vergi incelemelerinde mükelleflerin haklarını açıklamaya çalışacağız.</font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"><font size="2"><b>II. GENEL AÇIKLAMA</b></font></p>

<p align="JUSTIFY"><font size="2">Türk vergi sisteminde vergi incelemeleri Vergi Usul Kanunu&rsquo;nun 134-141. Maddelerinde yer alan hükümlere dayanılarak yapılmaktadır. Vergi Usul Kanunu&rsquo;na veya diğer kanunlara göre defter ve hesap tutmak, evrak ve vesikaları muhafaza ve ibraz etmek mecburiyetinde olan gerçek ve tüzel kişiler vergi incelemelerine tabidirler. Mükellefler, vergi beyannameleri ve ekleri üzerinde ve/veya harici bilgilere dayanılarak yapılan risk analizleri sonuçlarına göre veya belirli vergi konularına yönelik düzenlenen görüş ve önerme raporlarına dayanılarak ya da yapılan bir ihbar sonucu vergi incelemesine alınabilmektedir. Son yıllarda devlete kaynak oluşturması açısından ülkemizde artan matrah artırımı uygulaması paralelinde matrah artırımından faydalanmayan mükelleflerin özellikle inceleme kapsamına alındıkları sıklıkla görülmektedir.</font></p>

<p align="JUSTIFY"><font size="2">Vergi incelemesinde süreç, inceleme elemanının görev yaptığı birimdeki yetkililer tarafından hazırlanan incelemeye ilişkin görevlendirme yazısının inceleme elemanına iletilmesi ile başlar. Görevlendirme yazısını alan inceleme elemanı incelenecek mükellef ile iletişime geçer. İnceleme ister mükellefin işyerinde yapılsın isterse dairede yapılsın, inceleme elemanı mükellefe inceleme konusu ve dönemini bildirip, incelemeye başlama tutanağını hazırlayarak mükellefle birlikte imzalar. Böylece vergi incelemesi başlamış olur.</font></p>

<p align="JUSTIFY"><font size="2">Vergi incelemesi sırasında, öncesinde ve sonrasında mükellefin dikkat etmesi gereken bazı hususlar özetle şöyledir;</font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>Vergi İnceleme Elemanının Kimliğini Görme Hakkı</b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<font size="2">VUK 136. maddesi gereğince; vergi incelemesi yapanlar, yanlarında memuriyet sıfatlarını ve inceleme yetkisini gösteren fotoğraflı resmi bir vesika bulundururlar ve gittikleri yerde işe başlamadan evvel bu vesikayı ilgililere gösterirler. Mükellef aramalı incelemelerde ayrıca mahkeme kararının gösterilmesini, aramanın amacını ve kapsamının açıklanmasını isteyebilir. </font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>İncelemenin İşyerinde Yapılmasını Talep Etme Hakkı</b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">VUK 139. maddesine göre; vergi incelemesi esas itibariyle incelemeye tabi olanın iş yerinde yapılır. İş yerinin müsait olmaması, ölüm, işin terk edilmesi gibi zaruri sebeplerle incelemenin yerinde yapılması imkânsız olur veya mükellef ve vergi sorumluları isterlerse inceleme dairede yapılabilir. </font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"> </p>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>İncelemeye Konu Defter, Belge ve Bilgilerin Yazı ile İstenilmesi </b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">İncelemenin dairede yapılması durumunda incelemeye tabi olanın lüzumlu defter ve vesikalarını daireye getirmesi kendisinden yazılı olarak istenilir. Defter ve vesikaların sözlü olarak talep edilmesi halinde mükellefler bu taleplerin yazı ile yapılmasını isteme ve yazılı olarak talep edilmedikçe ilgili defter ve vesikaları ibraz etmeme hakkına sahiptirler. Sözle istenen bilgileri vermeyenlere keyfiyet yazı ile tekit ve cevap vermeleri için kendilerine münasip bir mühlet tayin olunur. </font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"> </p>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>Defter, Belge ve Bilgilerin İbrazı İçin Ek Süre Verilmesi</b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">İncelemeye tabi olanın lüzumlu defter ve vesikalarını daireye getirmesi kendisinden yazılı olarak istendiğinde mükellefe 15 günden aşağı olmamak üzere süre verilir. Bunun yanında mükellefler yazıda belirtilen süre içerisinde defter ve belgelerini ibraz edemeyecek olurlarsa ek süre verilmesini talep edebilirler. Ancak bu durumda ek süre verilebilmesi için haklı bir mazeret veya zor durum halinin oluşması gerekmektedir.</font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"> </p>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>Defter ve Belgelerin Tutanak ile Teslim Edilmesi ve İade Alınması </b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">Vergi mükellefleri tarafından vergi incelemesine ibraz edilen defter ve belgelerin tutanak ile teslim edilmesi ve geri alınması esastır. Tutanak düzenlenmemesi durumunda mükellef inceleme elemanını uyarmalı ve tutanağın düzenlenmesini sağlamalıdır. İstisnai durumlarda da olsa vergi incelemelerinde mükellefe ait defter ve dosyalar kaybolabilmektedir. Bu gibi durumlarda mükellef tutanak düzenlenmeden ibraz edilen defter ve belgeler hakkında hak iddia edememektedir.</font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"> </p>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>Vergi İncelemesinin Kapsamını Öğrenme Hakkı</b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">VUK 140. maddesine göre; vergi inceleme elemanları, incelemeye tabi olana incelemenin konusu ve kapsamını işe başlamadan evvel açık olarak izah ederler. Vergi incelemesine başlanıldığı hususunu bir tutanağa bağlayarak bir örneğini nezdinde vergi incelemesi yapılana verirler. </font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"> </p>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>Görüşmelerde Temsilci Bulundurma Hakkı</b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">Mükellefler vergi inceleme elemanları ile yapılan görüşmelere kendileriyle birlikte, defter ve kayıtlarla ilgili yetkili SMMM ve YMM&rsquo;nin katılmasını sağlayabileceği gibi kendisi adına yetkili bir temsilci de gönderebilir. Temsilcilerin mükellef adına tüm işlemleri yapabilmesi için noter nezdinde düzenlenecek vekalet sözleşmesi ile özel olarak yetkilendirilmiş olması gerekmektedir.</font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"> </p>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>Verilerinin Gizli Tutulmasını Talep Etme Hakkı</b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">Vergi inceleme elemanları görevleri dolayısıyla mükellefle ilgili elde ettikleri şahsi, vergisel, mesleki tüm verilerini, görev süreleri tamamlanmış olsa dahi ifşa edemezler, kendileri veya başkaları yararına kullanamazlar. </font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"> </p>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>İnceleme Konusuna Girmeyen Bilgi ve Belgeleri İbraz Etmeme Hakkı</b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">Vergi incelemesi, inceleme elemanına tebliğ edilen inceleme görev yazısında belirtilen konu ve dönemle ilgili yapılabilecektir. Belirtilen konu ve dönemle ilgisi olmayan herhangi bilgi ve belge mükelleften talep edilemeyecektir. Mükellef kendisinden inceleme konusu ve dönemiyle ilgisi olmayan bilgi ve belge talebinde bulunulması durumunda, talep edilen bilgi veya belgeyi ibraz etmeme hakkına sahiptir.</font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"> </p>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>Fiili Envanter Giderlerinin Kendisine Ödenmesini Talep Etme Hakkı </b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">VUK 134. maddesi gereğince; incelemeye yetkili olanlar tarafından lüzum görüldüğü takdirde inceleme, işletmeye dahil iktisadi kıymetlerin fiili envanterinin yapılmasına ve beyannamelerde gösterilmesi gereken unsurların tetkikına da teşmil edilebilir. Fiili envanterin yapılmasının gerektirdiği ve incelemeyi yapan tarafından onaylanan giderler Hazinece mükellefe ödenir.</font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"> </p>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>İnceleme Elemanına Teslim Edilen Defter ve Belgelerden Faydalanma Hakkı </b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">Mükellef, inceleme elemanınca el konulmuş defter ve belgeler üzerinde inceleme elemanı gözetiminde inceleme yapma, örnek alma ve kayıt çıkarma haklarına sahiptir.</font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"> </p>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>El Konulan Defterlere Kayıtların Tamamlanması İçin Ek Süre Talep Etme Hakkı</b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">Mükellefler, aramalı incelemelerde defter ve belgelerine el konulması ve ilgili defter ve belgeler muhafaza altında olması sebebiyle zamanında yapılamayan kayıtların tamamlanması için defter ve belgelerin geri verilmesinden itibaren minimum 1 aylık ek süre talep edebileceklerdir. Bu süre içerisinde mükellefler kayıtları tamamlayacak ve verilmeyen beyannamelerini vereceklerdir.</font></p>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">Mükellefler, isterlerse defterler muhafaza altına alındığında işlemleri yeniden tasdik ettirecekleri defterlere işleyebilir, muhafaza altına alınan defterler iade edildiğinde kayıtları bu defterlere aktarabilirler.</font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"> </p>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>Vergi İnceleme Tutanak Taslaklarının Önceden İbrazını İsteme ve Tutanağa Açıklama veya İtiraz Ekleme Hakkı</b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">Vergi inceleme elemanları inceleme esnasında incelemeyle ilgili olayları, işlemleri ayrıca tutanaklar ile belgelendirebilir. Tutanak taslakları mükelleflerin itiraz ve mülahazalarının tutanağa geçirilebilmesini sağlamak amacıyla, mükelleflerin talep etmesi durumunda iki gün önceden mükelleflerin bilgisine sunulur. Mükellefler vergi inceleme tutanağı taslaklarını VDK Mükellef Portalı üzerinden görüntüleyebileceği gibi vergi incelemesine başlama tutanağında belirtilen elektronik posta adresine ayrıca gönderilecektir.</font></p>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">Mükellefler vergi inceleme tutanak taslaklarını detaylı olarak incelemelidir. Tutanağa geçirilen konularla ilgili açıklama veya itirazlarını eklemek istemeleri halinde bu yöndeki taleplerini vergi inceleme elemanına bildirmelidir. İnceleme elemanı mükellefin bu yöndeki talebini geri çeviremeyecektir.</font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"> </p>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>Vergi İnceleme Raporları İçeriği ile İlgili Bilgilendirilme Hakkı</b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">Mükellefler, vergi inceleme tutanakları hazırlama aşamasında inceleme sonucunda yazılacak rapor içeriği veya eleştirilen konularla ilgili inceleme elemanından bilgi talep edebilecektir. Ayrıca incelemenin her aşamasında mükellefler inceleme hakkında bilgi talep etme hakkına sahiptirler.</font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"> </p>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>Vergi İnceleme Raporlarının Vergi Mevzuatına Uygun Düzenlenmesini Talep Etme Hakkı</b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">VUK 140. maddesine göre; Vergi inceleme elemanları vergi kanunları ve ilgili kararname, tüzük, yönetmelik, tebliğ ve sirkülerlere aykırı vergi inceleme raporu düzenleyemezler. Aykırılığın tespiti halinde mükellef bu aykırılığın düzeltilmesini talep edebilir.</font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"> </p>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>Vergi İncelemesinin Öngörülen Sürelerde Bitirilmeme Nedenini Öğrenme Hakkı</b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">İncelemeye başlanıldığı tarihten itibaren, tam inceleme yapılması halinde en fazla bir yıl, sınırlı inceleme yapılması halinde en fazla altı ay, katma değer vergisi iade incelemelerinde ise en fazla üç ay içinde incelemenin bitirilmesi esastır. Bu süreler içinde incelemenin bitirilememesi halinde inceleme elemanları ek süre talep edebilir. Bu talep vergi incelemesine yetkili olanların bağlı olduğu birim tarafından değerlendirilir, tam ve sınırlı incelemelerde altı ayı, katma değer vergisi iade incelemelerinde ise iki ayı geçmemek üzere ek süre verilebilir. Bu durumda, vergi incelemesi yapmaya yetkili olanların bağlı olduğu birim tarafından incelemenin bitirilememe nedenleri yazılı olarak nezdinde inceleme yapılana bildirilir. Belirtilen sürelerde incelemenin bitirilmemesi ve uzama nedeninin mükellefe bildirilmemesi halinde mükellef incelemenin süresinde tamamlanmamasıyla ilgili bilgi talep edebilir.</font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"> </p>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>Vergi İnceleme Rapor Özetlerinin Mükellefe İletilmesi</b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">Mükellefler, haklarında yürütülen vergi incelemesi sonucunda düzenlenen raporların özetine incelemeye başlama tutanağı üzerinde yer alan sorgu numarası ile VDK Mükellef Portalı üzerinden erişim sağlayabilirler. </font></p>

<p><font size="2"><b> </b></font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>Dinlenme Hakkı </b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">Vergi inceleme elemanları tarafından düzenlenen raporlar ilgili vergi dairesine iletilmeden önce rapor değerlendirilme komisyonlarına iletilir. Rapor değerlendirme komisyonları kendilerine verilen yetkiler çerçevesinde gerekli görülen durumlarda mükellefi veya inceleme elemanını dinleyebilir. Vergi inceleme tutanaklarında mükellefin dinlenme talebinin olup olmadığına ilişkin ifadenin yer alması zorunlu unsurlardan biridir. Mükelleflerin rapor değerlendirme komisyonlarında dinlenebilmeleri için dinlenme talebini vergi inceleme tutanaklarına kaydettirmeleri veya rapor değerlendirme aşamasındayken grup başkanlıklarına başvurmaları gerekmektedir.</font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"> </p>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>Vergi İncelemesinin Tamamlandığına Dair Resmi Yazı Talep Etme Hakkı</b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">Mükellefler, haklarında yürütülen vergi incelemesi sonucunda herhangi bir olumsuz tespit bulunmaması halinde bu durumun kendilerine resmi bir yazı ile bildirilmesini talep edebilirler.</font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"> </p>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>Uzlaşma Talep Etme Hakkı</b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">Mükellefler, vergi incelemesi sonucunda tarh edecek vergiler ile kesilecek cezalarla ilgili tarhiyat öncesi uzlaşma veya tarhiyat sonrası uzlaşma talebinde bulunabilirler. Uzlaşma talebinde bulunmak isteyen mükellefler, VDK Mükellef Portalı üzerinden &ldquo;Uzlaşma Talep Formunu&rdquo; temin edebilirler.</font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"> </p>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>Dava Açma Hakkı</b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">Vergi inceleme raporları mükellefin bağlı olduğu vergi dairesine iletilir. Vergi daireleri raporda tespit edilen hususlarla ilgili vergi/ceza ihbarnamesi düzenler ve mükellefe tebliğ eder. Tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içerisinde mükellef tarafından idari işleme ilişkin vergi mahkemelerinde dava açma hakkı bulunmaktadır. </font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"> </p>

<ul>
	<li align="JUSTIFY"><font size="2"><b>Cezada İndirim Talep Etme Hakkı </b></font></li>
</ul>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">VUK 376. maddesine göre; mükellefler ikmalen, resen veya idarece tarh edilen vergiyi veya vergi farkını ve vergi ziyaı, usulsüzlük ve özel usulsüzlük cezalarının yarısını ihbarnamelerin tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde ilgili vergi dairesine başvurarak vadesinde veya 6183 sayılı Kanunda belirtilen türden teminat göstererek vadenin bitmesinden itibaren üç ay içinde ödeyeceğini bildirirse kesilen cezanın yarısı, uzlaşmanın vaki olması durumunda, üzerinde uzlaşılan vergiyi veya vergi farkını ve vergi ziyaı cezasının %75&#39;ini, bu Kanunun ek 8&rsquo;inci maddesinin birinci fıkrasının (1) numaralı bendinde yer alan ödeme süreleri içinde öderse üzerinde uzlaşılan vergi ziyaı cezasının %25&#39;i oranında ilave indirim sağlanır. </font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"><font size="2"><b>III. SONUÇ</b></font></p>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">Vergi incelemeleri ile ticari hayatta sıklıkla karşılaşmaktayız. Özellikle matrah artırımı dönemlerinde mükelleflerin idare tarafından telefonla aranarak matrah artırımından faydalanmaması halinde incelemeye tabi tutulacağı yönünde telkinler aldığını ne yazık ki işitiyoruz. Bunun yanında, matrah artırımından faydalanmayan firmaların risk analizlerinde üst sıralarda yer aldığı için incelemeye alındıklarını bizzat inceleme elemanların sözlü beyanlarından öğreniyoruz. Rutin haline gelen matrah artırımları ve idarenin matrah artırımından faydalanan mükellefleri incelemeye tabi tutmaması nedeniyle mükellefler kâr beyan ederek vergi ödeme yerine, zarar beyan ederek düşük bedellerle matrah artırımı imkanlarından faydalanma yolunu tercih etmektedirler. Bu durumun, devletin gelirlerini artırmaktan ziyade vergi kaybına neden olduğu düşüncesindeyiz. </font></p>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2">Vergi incelemesi, gündelik rutin işlemler yanında mükelleflere ekstra iş yoğunluğu getirmektedir. Mükelleflerin vergi inceleme konusunda bilinçli olmaları, hem inceleme elemanın istediği kapsam dışı gereksiz bilgi ve belgelerle uğraşılmasının önlenmesini hem de inceleme elemanın olumsuz eleştirileriyle ilgili inceleme aşamasında veya sonrasında gerekli tedbirlerin alınması açısından faydalı olacaktır. </font></p>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<dir>
</dir>

<p align="JUSTIFY"><br />
<br />
<font size="2"><b>IV. KAYNAKÇA</b></font></p>

<p align="JUSTIFY"> </p>

<p align="JUSTIFY"><font size="2">213 Sayılı Vergi Usul Kanunu,</font></p>

<p align="JUSTIFY"><font size="2">Vergi Denetim Kurulu Yönetmeliği,</font></p>

<p align="JUSTIFY"><font size="2">Vergi İncelemelerinde Uyulacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik,</font></p>

<p align="JUSTIFY"><font size="2">Onur GÖK, Coşkun ÇEKİCİLER, Vergi İncelemelerinde Dinlenme Hakkı, Vergi Dünyası, Yıl 38, Sayı 449.</font></p>
</div>

<div><strong>Gürkan ÖZ SMMM ( Denetçi) / Ocak 2020</strong></div>
VERGİ İNCELEMESİNDE MÜKELLEF HAKLARI

I- GİRİŞ

Türk vergi sisteminde elde edilen gelir ya da kazancın mükellef tarafından beyanı esası geçerlidir. Kaynakta kesilen vergiler dışında, mükellefin beyan ettiği matrah esas alınarak vergi tarh ve tahakkuk eder. Bu noktada mükellef beyanının doğruluğunun denetlenmesi gerekliliği ortaya çıkar. Vergi Usul Kanunu’nun 134’üncü maddesinde, vergi incelemesinde maksadın, ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu araştırmak, tespit etmek ve sağlamak olduğu belirtilmiştir. Ülkemizde vergi incelemesi vergi müfettişleri, vergi müfettiş yardımcıları, ilin en büyük mal memuru veya vergi dairesi müdürleri tarafından yapılır. Makalemizde; yürütülen vergi incelemelerinde mükelleflerin haklarını açıklamaya çalışacağız.

II. GENEL AÇIKLAMA

Türk vergi sisteminde vergi incelemeleri Vergi Usul Kanunu’nun 134-141. Maddelerinde yer alan hükümlere dayanılarak yapılmaktadır. Vergi Usul Kanunu’na veya diğer kanunlara göre defter ve hesap tutmak, evrak ve vesikaları muhafaza ve ibraz etmek mecburiyetinde olan gerçek ve tüzel kişiler vergi incelemelerine tabidirler. Mükellefler, vergi beyannameleri ve ekleri üzerinde ve/veya harici bilgilere dayanılarak yapılan risk analizleri sonuçlarına göre veya belirli vergi konularına yönelik düzenlenen görüş ve önerme raporlarına dayanılarak ya da yapılan bir ihbar sonucu vergi incelemesine alınabilmektedir. Son yıllarda devlete kaynak oluşturması açısından ülkemizde artan matrah artırımı uygulaması paralelinde matrah artırımından faydalanmayan mükelleflerin özellikle inceleme kapsamına alındıkları sıklıkla görülmektedir.

Vergi incelemesinde süreç, inceleme elemanının görev yaptığı birimdeki yetkililer tarafından hazırlanan incelemeye ilişkin görevlendirme yazısının inceleme elemanına iletilmesi ile başlar. Görevlendirme yazısını alan inceleme elemanı incelenecek mükellef ile iletişime geçer. İnceleme ister mükellefin işyerinde yapılsın isterse dairede yapılsın, inceleme elemanı mükellefe inceleme konusu ve dönemini bildirip, incelemeye başlama tutanağını hazırlayarak mükellefle birlikte imzalar. Böylece vergi incelemesi başlamış olur.

Vergi incelemesi sırasında, öncesinde ve sonrasında mükellefin dikkat etmesi gereken bazı hususlar özetle şöyledir;

  • Vergi İnceleme Elemanının Kimliğini Görme Hakkı


VUK 136. maddesi gereğince; vergi incelemesi yapanlar, yanlarında memuriyet sıfatlarını ve inceleme yetkisini gösteren fotoğraflı resmi bir vesika bulundururlar ve gittikleri yerde işe başlamadan evvel bu vesikayı ilgililere gösterirler. Mükellef aramalı incelemelerde ayrıca mahkeme kararının gösterilmesini, aramanın amacını ve kapsamının açıklanmasını isteyebilir.

  • İncelemenin İşyerinde Yapılmasını Talep Etme Hakkı



VUK 139. maddesine göre; vergi incelemesi esas itibariyle incelemeye tabi olanın iş yerinde yapılır. İş yerinin müsait olmaması, ölüm, işin terk edilmesi gibi zaruri sebeplerle incelemenin yerinde yapılması imkânsız olur veya mükellef ve vergi sorumluları isterlerse inceleme dairede yapılabilir.

  • İncelemeye Konu Defter, Belge ve Bilgilerin Yazı ile İstenilmesi



İncelemenin dairede yapılması durumunda incelemeye tabi olanın lüzumlu defter ve vesikalarını daireye getirmesi kendisinden yazılı olarak istenilir. Defter ve vesikaların sözlü olarak talep edilmesi halinde mükellefler bu taleplerin yazı ile yapılmasını isteme ve yazılı olarak talep edilmedikçe ilgili defter ve vesikaları ibraz etmeme hakkına sahiptirler. Sözle istenen bilgileri vermeyenlere keyfiyet yazı ile tekit ve cevap vermeleri için kendilerine münasip bir mühlet tayin olunur.

  • Defter, Belge ve Bilgilerin İbrazı İçin Ek Süre Verilmesi



İncelemeye tabi olanın lüzumlu defter ve vesikalarını daireye getirmesi kendisinden yazılı olarak istendiğinde mükellefe 15 günden aşağı olmamak üzere süre verilir. Bunun yanında mükellefler yazıda belirtilen süre içerisinde defter ve belgelerini ibraz edemeyecek olurlarsa ek süre verilmesini talep edebilirler. Ancak bu durumda ek süre verilebilmesi için haklı bir mazeret veya zor durum halinin oluşması gerekmektedir.

  • Defter ve Belgelerin Tutanak ile Teslim Edilmesi ve İade Alınması



Vergi mükellefleri tarafından vergi incelemesine ibraz edilen defter ve belgelerin tutanak ile teslim edilmesi ve geri alınması esastır. Tutanak düzenlenmemesi durumunda mükellef inceleme elemanını uyarmalı ve tutanağın düzenlenmesini sağlamalıdır. İstisnai durumlarda da olsa vergi incelemelerinde mükellefe ait defter ve dosyalar kaybolabilmektedir. Bu gibi durumlarda mükellef tutanak düzenlenmeden ibraz edilen defter ve belgeler hakkında hak iddia edememektedir.

  • Vergi İncelemesinin Kapsamını Öğrenme Hakkı



VUK 140. maddesine göre; vergi inceleme elemanları, incelemeye tabi olana incelemenin konusu ve kapsamını işe başlamadan evvel açık olarak izah ederler. Vergi incelemesine başlanıldığı hususunu bir tutanağa bağlayarak bir örneğini nezdinde vergi incelemesi yapılana verirler.

  • Görüşmelerde Temsilci Bulundurma Hakkı



Mükellefler vergi inceleme elemanları ile yapılan görüşmelere kendileriyle birlikte, defter ve kayıtlarla ilgili yetkili SMMM ve YMM’nin katılmasını sağlayabileceği gibi kendisi adına yetkili bir temsilci de gönderebilir. Temsilcilerin mükellef adına tüm işlemleri yapabilmesi için noter nezdinde düzenlenecek vekalet sözleşmesi ile özel olarak yetkilendirilmiş olması gerekmektedir.

  • Verilerinin Gizli Tutulmasını Talep Etme Hakkı



Vergi inceleme elemanları görevleri dolayısıyla mükellefle ilgili elde ettikleri şahsi, vergisel, mesleki tüm verilerini, görev süreleri tamamlanmış olsa dahi ifşa edemezler, kendileri veya başkaları yararına kullanamazlar.

  • İnceleme Konusuna Girmeyen Bilgi ve Belgeleri İbraz Etmeme Hakkı



Vergi incelemesi, inceleme elemanına tebliğ edilen inceleme görev yazısında belirtilen konu ve dönemle ilgili yapılabilecektir. Belirtilen konu ve dönemle ilgisi olmayan herhangi bilgi ve belge mükelleften talep edilemeyecektir. Mükellef kendisinden inceleme konusu ve dönemiyle ilgisi olmayan bilgi ve belge talebinde bulunulması durumunda, talep edilen bilgi veya belgeyi ibraz etmeme hakkına sahiptir.

  • Fiili Envanter Giderlerinin Kendisine Ödenmesini Talep Etme Hakkı



VUK 134. maddesi gereğince; incelemeye yetkili olanlar tarafından lüzum görüldüğü takdirde inceleme, işletmeye dahil iktisadi kıymetlerin fiili envanterinin yapılmasına ve beyannamelerde gösterilmesi gereken unsurların tetkikına da teşmil edilebilir. Fiili envanterin yapılmasının gerektirdiği ve incelemeyi yapan tarafından onaylanan giderler Hazinece mükellefe ödenir.

  • İnceleme Elemanına Teslim Edilen Defter ve Belgelerden Faydalanma Hakkı



Mükellef, inceleme elemanınca el konulmuş defter ve belgeler üzerinde inceleme elemanı gözetiminde inceleme yapma, örnek alma ve kayıt çıkarma haklarına sahiptir.

  • El Konulan Defterlere Kayıtların Tamamlanması İçin Ek Süre Talep Etme Hakkı



Mükellefler, aramalı incelemelerde defter ve belgelerine el konulması ve ilgili defter ve belgeler muhafaza altında olması sebebiyle zamanında yapılamayan kayıtların tamamlanması için defter ve belgelerin geri verilmesinden itibaren minimum 1 aylık ek süre talep edebileceklerdir. Bu süre içerisinde mükellefler kayıtları tamamlayacak ve verilmeyen beyannamelerini vereceklerdir.



Mükellefler, isterlerse defterler muhafaza altına alındığında işlemleri yeniden tasdik ettirecekleri defterlere işleyebilir, muhafaza altına alınan defterler iade edildiğinde kayıtları bu defterlere aktarabilirler.

  • Vergi İnceleme Tutanak Taslaklarının Önceden İbrazını İsteme ve Tutanağa Açıklama veya İtiraz Ekleme Hakkı



Vergi inceleme elemanları inceleme esnasında incelemeyle ilgili olayları, işlemleri ayrıca tutanaklar ile belgelendirebilir. Tutanak taslakları mükelleflerin itiraz ve mülahazalarının tutanağa geçirilebilmesini sağlamak amacıyla, mükelleflerin talep etmesi durumunda iki gün önceden mükelleflerin bilgisine sunulur. Mükellefler vergi inceleme tutanağı taslaklarını VDK Mükellef Portalı üzerinden görüntüleyebileceği gibi vergi incelemesine başlama tutanağında belirtilen elektronik posta adresine ayrıca gönderilecektir.



Mükellefler vergi inceleme tutanak taslaklarını detaylı olarak incelemelidir. Tutanağa geçirilen konularla ilgili açıklama veya itirazlarını eklemek istemeleri halinde bu yöndeki taleplerini vergi inceleme elemanına bildirmelidir. İnceleme elemanı mükellefin bu yöndeki talebini geri çeviremeyecektir.

  • Vergi İnceleme Raporları İçeriği ile İlgili Bilgilendirilme Hakkı



Mükellefler, vergi inceleme tutanakları hazırlama aşamasında inceleme sonucunda yazılacak rapor içeriği veya eleştirilen konularla ilgili inceleme elemanından bilgi talep edebilecektir. Ayrıca incelemenin her aşamasında mükellefler inceleme hakkında bilgi talep etme hakkına sahiptirler.

  • Vergi İnceleme Raporlarının Vergi Mevzuatına Uygun Düzenlenmesini Talep Etme Hakkı



VUK 140. maddesine göre; Vergi inceleme elemanları vergi kanunları ve ilgili kararname, tüzük, yönetmelik, tebliğ ve sirkülerlere aykırı vergi inceleme raporu düzenleyemezler. Aykırılığın tespiti halinde mükellef bu aykırılığın düzeltilmesini talep edebilir.

  • Vergi İncelemesinin Öngörülen Sürelerde Bitirilmeme Nedenini Öğrenme Hakkı



İncelemeye başlanıldığı tarihten itibaren, tam inceleme yapılması halinde en fazla bir yıl, sınırlı inceleme yapılması halinde en fazla altı ay, katma değer vergisi iade incelemelerinde ise en fazla üç ay içinde incelemenin bitirilmesi esastır. Bu süreler içinde incelemenin bitirilememesi halinde inceleme elemanları ek süre talep edebilir. Bu talep vergi incelemesine yetkili olanların bağlı olduğu birim tarafından değerlendirilir, tam ve sınırlı incelemelerde altı ayı, katma değer vergisi iade incelemelerinde ise iki ayı geçmemek üzere ek süre verilebilir. Bu durumda, vergi incelemesi yapmaya yetkili olanların bağlı olduğu birim tarafından incelemenin bitirilememe nedenleri yazılı olarak nezdinde inceleme yapılana bildirilir. Belirtilen sürelerde incelemenin bitirilmemesi ve uzama nedeninin mükellefe bildirilmemesi halinde mükellef incelemenin süresinde tamamlanmamasıyla ilgili bilgi talep edebilir.

  • Vergi İnceleme Rapor Özetlerinin Mükellefe İletilmesi



Mükellefler, haklarında yürütülen vergi incelemesi sonucunda düzenlenen raporların özetine incelemeye başlama tutanağı üzerinde yer alan sorgu numarası ile VDK Mükellef Portalı üzerinden erişim sağlayabilirler.

 

  • Dinlenme Hakkı



Vergi inceleme elemanları tarafından düzenlenen raporlar ilgili vergi dairesine iletilmeden önce rapor değerlendirilme komisyonlarına iletilir. Rapor değerlendirme komisyonları kendilerine verilen yetkiler çerçevesinde gerekli görülen durumlarda mükellefi veya inceleme elemanını dinleyebilir. Vergi inceleme tutanaklarında mükellefin dinlenme talebinin olup olmadığına ilişkin ifadenin yer alması zorunlu unsurlardan biridir. Mükelleflerin rapor değerlendirme komisyonlarında dinlenebilmeleri için dinlenme talebini vergi inceleme tutanaklarına kaydettirmeleri veya rapor değerlendirme aşamasındayken grup başkanlıklarına başvurmaları gerekmektedir.

  • Vergi İncelemesinin Tamamlandığına Dair Resmi Yazı Talep Etme Hakkı



Mükellefler, haklarında yürütülen vergi incelemesi sonucunda herhangi bir olumsuz tespit bulunmaması halinde bu durumun kendilerine resmi bir yazı ile bildirilmesini talep edebilirler.

  • Uzlaşma Talep Etme Hakkı



Mükellefler, vergi incelemesi sonucunda tarh edecek vergiler ile kesilecek cezalarla ilgili tarhiyat öncesi uzlaşma veya tarhiyat sonrası uzlaşma talebinde bulunabilirler. Uzlaşma talebinde bulunmak isteyen mükellefler, VDK Mükellef Portalı üzerinden “Uzlaşma Talep Formunu” temin edebilirler.

  • Dava Açma Hakkı



Vergi inceleme raporları mükellefin bağlı olduğu vergi dairesine iletilir. Vergi daireleri raporda tespit edilen hususlarla ilgili vergi/ceza ihbarnamesi düzenler ve mükellefe tebliğ eder. Tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içerisinde mükellef tarafından idari işleme ilişkin vergi mahkemelerinde dava açma hakkı bulunmaktadır.

  • Cezada İndirim Talep Etme Hakkı



VUK 376. maddesine göre; mükellefler ikmalen, resen veya idarece tarh edilen vergiyi veya vergi farkını ve vergi ziyaı, usulsüzlük ve özel usulsüzlük cezalarının yarısını ihbarnamelerin tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde ilgili vergi dairesine başvurarak vadesinde veya 6183 sayılı Kanunda belirtilen türden teminat göstererek vadenin bitmesinden itibaren üç ay içinde ödeyeceğini bildirirse kesilen cezanın yarısı, uzlaşmanın vaki olması durumunda, üzerinde uzlaşılan vergiyi veya vergi farkını ve vergi ziyaı cezasının %75'ini, bu Kanunun ek 8’inci maddesinin birinci fıkrasının (1) numaralı bendinde yer alan ödeme süreleri içinde öderse üzerinde uzlaşılan vergi ziyaı cezasının %25'i oranında ilave indirim sağlanır.

III. SONUÇ



Vergi incelemeleri ile ticari hayatta sıklıkla karşılaşmaktayız. Özellikle matrah artırımı dönemlerinde mükelleflerin idare tarafından telefonla aranarak matrah artırımından faydalanmaması halinde incelemeye tabi tutulacağı yönünde telkinler aldığını ne yazık ki işitiyoruz. Bunun yanında, matrah artırımından faydalanmayan firmaların risk analizlerinde üst sıralarda yer aldığı için incelemeye alındıklarını bizzat inceleme elemanların sözlü beyanlarından öğreniyoruz. Rutin haline gelen matrah artırımları ve idarenin matrah artırımından faydalanan mükellefleri incelemeye tabi tutmaması nedeniyle mükellefler kâr beyan ederek vergi ödeme yerine, zarar beyan ederek düşük bedellerle matrah artırımı imkanlarından faydalanma yolunu tercih etmektedirler. Bu durumun, devletin gelirlerini artırmaktan ziyade vergi kaybına neden olduğu düşüncesindeyiz.



Vergi incelemesi, gündelik rutin işlemler yanında mükelleflere ekstra iş yoğunluğu getirmektedir. Mükelleflerin vergi inceleme konusunda bilinçli olmaları, hem inceleme elemanın istediği kapsam dışı gereksiz bilgi ve belgelerle uğraşılmasının önlenmesini hem de inceleme elemanın olumsuz eleştirileriyle ilgili inceleme aşamasında veya sonrasında gerekli tedbirlerin alınması açısından faydalı olacaktır.



IV. KAYNAKÇA

213 Sayılı Vergi Usul Kanunu,

Vergi Denetim Kurulu Yönetmeliği,

Vergi İncelemelerinde Uyulacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik,

Onur GÖK, Coşkun ÇEKİCİLER, Vergi İncelemelerinde Dinlenme Hakkı, Vergi Dünyası, Yıl 38, Sayı 449.

Gürkan ÖZ SMMM ( Denetçi) / Ocak 2020
22 Eylül 2020