Doğal Afetlerde Mükellefler Tarafından Yaşanan Mağduriyetlerin Vergisel Bakımdan Özellikli Durumları:
Son olarak ülkemizde yaşanan Kütahya-Simav Deprem felaketi ile birlikte, makalemizin konusunu deprem, sel, yangın vb. doğal afetlerde işletmelerin yaşadığı mağduriyetlerin vergisel açıdan değerlendirilmesi oluşturmaktadır.
· Mücbir sebepler:
Vergi Usul Kanunu’nun 13. Maddesine göre mücbir sebepler;
1. Vergi ödevlerinden her hangi birinin yerine getirilmesine engel olacak derecede ağır kaza, ağır hastalık ve tutukluluk;
2. Vergi ödevlerinin yerine getirilmesine engel olacak yangın, yer sarsıntısı ve su basması gibi afetler;
3. Kişinin iradesi dışında vukua gelen mecburi gaybubetler;
4. Sahibinin iradesi dışındaki sebepler dolayısıyla defter ve vesikalarının elinden çıkmış bulunması; gibi hallerdir.
Aynı Kanunun 15.maddesine göre; mücbir sebeplerden her hangi birinin bulunması halinde bu sebep ortadan kalkıncaya kadar süreler işlemez. Bu takdirde tarh zamanaşımı işlemeyen süreler kadar uzar.
Bu hükmün uygulanması için mücbir sebebin malum olması veya ilgililer tarafından ispat veya tevsik edilmesi lazımdır.
Maliye Bakanlığı, mücbir sebep sayılan haller nedeniyle; bölge, il, ilçe, mahal veya afete maruz kalanlar itibarıyla mücbir sebep hali ilân etmeye ve bu sürede vergi ödevlerinden yerine getirilemeyecek olanları tespit etmeye yetkilidir. Bu yetki vergi türleri ve işyerleri itibarıyla; beyannamelerin toplulaştırılması, yeni beyanname verme süreleri belirlenmesi ve beyanname verme zorunluluğunun kaldırılması şeklinde de kullanılabilir.
Ayrıca VUK.17.maddeye göre de;
Zor durumda bulunmaları hasebiyle vergi muamelelerine müteallik ödevleri süresi içinde yerine getiremeyecek olanlara, kanunî sürenin bir katını, kanunî sürenin bir aydan az olması halinde bir ayı geçmemek üzere, Maliye Bakanlığınca münasip bir mühlet verilebilir.
Bu mühletin verilebilmesi için:
1. Mühlet isteyen sürenin bitmesinden evvel yazı ile istemde bulunmalıdır.
2. İstemde gösterilen mazeret, mühlet verecek makam tarafından kabule layık görülmelidir.
3. Mühletin verilmesi halinde verginin alınması tehlikeye girmemelidir.
Maliye Bakanlığı mühlet verme yetkisini tamamen veya kısmen mahalline devredebileceği gibi bölgeler, iller, ilçeler veya sektörler ile iş kolları ya da mükellef grupları itibarıyla yazılı başvuru şartı aramaksızın da kullanabilir.
· Değerleme Hükümleri;
Vergi Usul Kanunu’nun 278. maddesine göre yangın, deprem ve su basması gibi afetler yüzünden veyahut bozulmak, çürümek, kırılmak, çatlamak, paslanmak gibi haller neticesinde iktisadi kıymetlerinde önemli bir azalış vaki olan emtia ile maliyetlerinin hesaplanması mutat olmayan hurdalar ve döküntüler, üstüpü, deşe ve ıskartalar emsal bedeli ile değerlenir. 267.maddesine göre de emsal bedelinin takdir komisyonu aracılığıyla tespit edilmesi gerekir.
Buna göre afetten zarar gören malın maliyet değerinin 100.000,00 TL olduğu, takdir komisyonu değerinin de 36.000,00 TL olduğu varsayılarak, yapılacak muhasebe kaydının aşağıdaki şekilde olması gerekir:
-------------------------------------/----------------------------------------------
157-Değeri Düşen Mallar 100.000,00 TL
153-Ticari Mallar 100.000,00 TL
Zarar gören malın değeri düşen mallara aktarımı.
----------------------------------/------------------------------------------------
Takdir Komisyonu tarafından tespit edilen değere ilişkin muhasebe kaydı ise şöyle olacaktır;
---------------------------------/-------------------------------------------------
654-Karşılık Giderleri 64.000,00 TL
158-Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı(-) 64.000,00 TL
Değer düşüklüğü karşılığı.
-------------------------------/---------------------------------------------------
Ertesi yıl malın satılması durumunda yapılacak muhasebe kayıtları da şöyle olmalıdır:
----------------------------/------------------------------------------------
623-Diğer Satışların Maliyeti 100.000,00 TL
157-Diğer Stoklar 100.000,00 TL
Satılan malın maliyet kaydı.
-------------------------/---------------------------------------------------
------------------------/----------------------------------------------------
158-Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı 64.000,00 TL
644-Konusu Kalmayan Karşılıklar 64.000,00 TL
Karşılık iptali.
--------------------------/------------------------------------------------------
· KDV yönüyle değerlendirme:
Katma Değer Vergisinin 30/c maddesi gereğince, deprem veya sel felaketi ve Maliye Bakanlığı’nın yangın sebebiyle mücbir sebep ilan ettiği yerlerdeki yangın sonucu zayi olanlar hariç olmak üzere zayi olan malların vesikalarında gösterilen katma değer vergisi, vergiye tabi işlemler üzerinden hesaplanan katma değer vergisinden indirilemeyecektir. Zayi olan mallarla ilgili katma değer vergisi daha önce indirim konusu yapılmış ise bu indirimler iptal edilir. Ancak indirilemeyen bu katma değer vergisi tutarı zayiatın usulüne uygun olarak tevsiki (ve işletmenin kusuru olmamak) kaydıyla gelir ve kurumlar vergisi matrahlarının tespitinde gider olarak dikkate alınabilecektir.
Kanun maddesinde yer aldığı üzere, deprem, sel felaketi ve Maliye Bakanlığının yangın sebebiyle mücbir sebep ilan ettiği yerlerdeki yangın sonucu, zayi olan mallara ilişkin indirim konusu yapılmış Katma Değer Vergileri düzeltilmeyecek, indirim yapılmamış olanlar ise sonraki dönemlerde indirim konusu yapılabilecektir.
· Sigortalı Malların ve Aktife Kayıtlı Demirbaşların Afet Sonrası Zarar Görmesi Halinde Değerlendirme:
Günümüzde ihtiyatlılık gereği birçok işletmenin tedarik ettiği emtialar, sigorta kapsamındadır.
VUK’nun 330.maddesinde “emtia,zirai mahsul ve hayvan kıymetlerinde vukua gelen zayiat dolayısıyla alınan sigorta tazminatları bunların değerlerinden fazla olursa bu fazlalık kara alınır.
İşletme hesabı esasında tutulan defterlerde bu tazminat hasılat kaydedilir.” hükmü yer almaktadır.
Emtianın VUK’nun 278.maddesinde sayılan nedenlerle(yangın, deprem, sel ve su basması gibi afetler nedeniyle) zarar görmesi halinde ortaya çıkan zararın tamamı takdir komisyonunun kararıyla giderleştirildiğinden, alınan sigorta tazminatının gelir yazılması gerekmektedir.
Amortismana tabi iktisadi kıymetlerin bu kapsamda zarar görmesi durumunda ise, aktifte yer alan kıymetin net defter değeri dikkate alınmaktadır. Net defter değeri ile takdir komisyonunca belirlenen değer arasındaki fark gider, sigorta tazminatı gelir yazılacaktır.
Aynı zamanda amortismana tabi iktisadi kıymetler için, doğal afet sebebiyle Maliye Bakanlığı’nın uygun görmesi halinde, vergi dairesine dilekçe ile başvurulması ve destekleyici belgelerin bulunması durumunda fevkalede amortisman uygulaması da yapılabilir.
Tabii afet nedeniyle defter ve belgeleri de zayi oldu ise, işletmelerin TTK’nun 68 inci maddesine göre ziyaı öğrendiği andan itibaren onbeş gün içerisinde, ticari işletmesinin bulunduğu yerdeki Asliye ticaret mahkemesine başvurarak, bu durumu mahkeme kararıyla belgelendirmesi gerekmektedir.
Defterlerin zayi olması halinde vergi dairesine de bilgi verilmesi gerekmektedir.
